Feeds:
Berichten
Reacties

Archive for the ‘Antiek’ Category

De eerste Europese roman: niet Cervantes’ Don Quichot, maar tweeëntwintig velletjes van een dertiende-eeuws manuscript en wat losse snippers papyrus maken aanspraak op deze eretitel.

Het is een stellige uitspraak van uitgeverij Athenaeum – Polak & Van Gennep: we hebben hier te maken met dé oudste roman uit de westerse literatuur. De Romeinse auteur Chariton verslaat de beroemde romanheld die tegen windmolens vecht – van oudsher geafficheerd is als de eerste van zijn soort – niet met een neuslengte verschil, maar met een marge van ruim veertien eeuwen.  Toch moet de eeuwenoude vraag gesteld worden: is oud per se beter?

Chaireas en Kallirhoë heeft een plot dat wij vandaag de dag zouden omschrijven als flinterdun, maar dat gezien zijn lange voorgeschiedenis eerder bestempeld wordt als charmant. Het verhaal gaat over een intens verliefd echtpaar – een beeldschoon meisje en een niet onknappe  jongen – die door jaloezie van elkaar gescheiden worden. Na wat boosaardige roddelpraat over zijn vrouw keert Chaireas terug naar huis en verwondt Kallirhoë in een vlaag van woede. Het meisje krijgt door een bizarre speling van het lot geen adem meer en lijkt te zijn gestorven. Kallirhoë wordt begraven in een tombe, maar ’s nachts hapt ze opeens weer naar adem – als een goudvis die te lang op het droge heeft gelegen. Ze is levend begraven in haar graf, maar hier begint de ellende pas. Kallirhoë wordt achtereenvolgends meegenomen door grafrovers, wordt voor een schijntje verkocht als slavin, trouwt met haar meester, blijkt ongewenst zwanger te zijn geraakt van haar eerste man en komt in Perzië terecht. Zoals verwacht wordt van een trouwe Romeinse echtgenoot hobbelt Chaireas er met zijn boezemvriend Polycharmos achteraan, onderwijl eveneens allerlei avonturen belevend.

Het is een oeroude formule van verhalen vertellen, een plot voor soaps en doktersromannetjes, van computergames als The Legend of Zelda en Super Mario. Figuur x en figuur y raken vanaf pagina 3 van elkaar gescheiden ten gevolge van tegenstrever z en raken door gebeurtenissen 1 en 2 en 3 pas op pagina 138 weer bij elkaar. De semioticus Algirdas Greimas formuleerde eens het actantiële model, waarmee een dergelijk plot eenvoudig op papier kon worden gevat. Ik zal het eens voordoen met Chaireas en Kallirhoë, maar voor de grap ook even met mijn jeugdheld Zelda:

actantiële model

Toch is het verhaal ook weer niet zo simpel. We verwachten een held en een heldin in ons verhaal, die samen een queeste aangaan – de held als dappere jongen, de heldin als gevangengenomen en hulpeloze deerne – maar de rollen zijn, heel geëmancipeerd van Chariton, juist omgekeerd. De vrouw Kallirhoë is kil en berekend en weet zich toch een mooie positie te garanderen, de man Chaireas is passief en besluiteloos en wil tot twaalf keer toe zelfmoord plegen. Chaireas is een doetje een daarmee een antiheld, Kallirhoë een bitch en daarmee een antiheldin.

Het is prachtig om te bedenken hoe zo’n verhaal gefundeerd zou hebben in een klassieke samenleving. Het publiek kon zich gemakkelijk identificeren met de ‘helden’, die in zo’n diep gat waren gevallen dat ze dezelfde of een nog lagere status dan de toehoorder hadden bereikt. Ook mooi om te zien hoe de verteller nog in zijn kinderschoenen stond. Dat zie je bijvoorbeeld in de diverse korte samenvattingen:

Hoe Kallirhoë, de mooiste van alle vrouwen, trouwde met Chaireas, de knapste man, doordat Afrodite als koppelaarster optrad; hoe Chaireas zijn geliefde uit jaloezie een trap gaf en het leek alsof zij dood was; hoe zij na een kostbare begrafenis bijkwam in haar graf en grafrovers haar midden in de nacht uit Sicilië meenamen en naar Ionië voeren om haar daar aan Dionysios te verkopen […] – al deze dingen heb ik in het voorgaande uiteengezet. Hoe het verder ging zal ik nu vertellen.

Zoiets is toch charmant?

Chaireas en Kallirhoë is een leuk boekje, maar maakt de waardeoordelen die vastklitten aan ‘de oudste’ niet waar. Het is aardig – charmant zelfs – maar nergens echt een meesterwerk. Emilie van Opstall heeft weliswaar een mooie editie afgeleverd. Het is een degelijke vertaling, en we worden geholpen met een uitvoerige inleiding en notenapparaat. Alleen de titel vind ik vreemd: Chaireas en Kallirhoë. Had niet beter enkel de naam Kallirhoë gekozen moeten worden? Kallirhoë is de actieve actant, Chaireas is iemand die ik, heel modern, alleen kan betitelen als een pussy, een watje.

Chariton. Chaireas en Kallirhoë: Een liefde. Vert. [uit het Latijn] Emilie van Opstall. Amsterdam: Athenaeum – Polak & Van Gennep 1998. 159 p.

Advertenties

Read Full Post »